Државниот завод за ревизија утврдил сериозни слабости во планирањето, спроведувањето и реализацијата на јавните набавки во АД ЕСМ. Ревизијата опфатила 27 постапки за јавни набавки, спроведени во периодот од 2022 до 2024 година, по кои во 2024 година биле преземени обврски во вкупна вредност од 8,86 милијарди денари, односно околу 143,6 милиони евра.
Ревизорите констатирале дека постапките и реализацијата на дел од договорите не биле во целосна согласност со законската регулатива, плановите и самите договори. Проблемите, според наодите, започнувале уште во фазата на планирање, бидејќи годишниот план за набавки бил подготвуван врз основа на податоци од претходни договори, без доволно истражување на пазарот и без користење на можноста за технички дијалог.
Дополнително, ДЗР утврдил дека во текот на 2024 година ЕСМ дури 19 пати го менувал годишниот план за јавни набавки. Според ревизорите, честите измени негативно влијаат врз финансиското планирање, роковите, транспарентноста и предвидливоста на постапките.
Еден од покарактеристичните случаи е набавката на гасен мотор, спроведена преку постапка со преговарање без објавување оглас. Ревизорите не можеле да ја потврдат оправданоста на повикувањето на крајна итност. За моторот бил исплатен значителен дел од договорната вредност – 153,3 милиони денари или околу 2,48 милиони евра – но тој не бил ставен во функција и подолг период бил складиран, без да бидат обезбедени предусловите за негово користење.
Уште еден пример се однесува на набавката на адитив, за која биле платени 141,6 милиони денари, односно околу 2,29 милиони евра. Според ревизорскиот извештај, најголемиот дел од набавениот адитив останал неискористен, а на дел од него му истекол рокот на употреба. Дополнително, ЕСМ платил 106,2 милиони денари или околу 1,72 милиони евра за активности поврзани со дислокација на опрема која не била ставена во употреба.
Ревизијата опфатила и договори за осигурителни услуги. Постапката била спроведена во 2022 година и била поделена на десет дела, по што во 2023 година биле склучени договори за шест дела во вкупна вредност од 355,5 милиони денари или околу 5,8 милиони евра, со рок на реализација од две години. Со анекси, вредноста на договорите за три дела дополнително била зголемена за 68,2 милиони денари, иако стручната комисија оценила дека понудените цени не се пазарни.
Ревизорите забележале и дека во полисите бил наведен агент или брокер, иако посредувањето не било предвидено во тендерската документација. Не била обезбедена ниту документација со која би се потврдиле обемот и придобивките од таквото посредување.
Проблеми имало и со конкуренцијата. Дел од анализираните постапки се однесувале на договори со само шест економски оператори, кои учествувале со повеќе од 70 отсто во вкупната вредност на договорите склучени во 2024 година. Во други постапки била доставена само една понуда. Според ДЗР, ваквата состојба укажува на ограничена конкуренција, слабости во тендерската документација и зголемен ризик од неекономично и неефикасно користење на јавните средства.
ДЗР утврдил и проблеми со техничките спецификации. Во одделни постапки тие биле поставени на начин кој можел да упатува на конкретен дизајн, бренд или овластен производител, додека условите за финансиска, техничка и професионална способност не секогаш биле соодветни на предметот на набавката.
Во дел од случаите, според ревизорите, не била направена целосна проверка на доказите за исполнување на условите, а кај испорачаните стоки и услуги недостасувала соодветна техничка, атестна или друга документација. Констатирани биле и случаи во кои по испораката биле прифатени суштински измени на техничките карактеристики, што, според ДЗР, го доведува во прашање еднаквиот третман на понудувачите и регуларноста на постапките.
Дополнително, во 2024 година бил надминат и законскиот вредносен праг за набавки без спроведување соодветна постапка, и тоа за 81.644 евра. Ревизорите оценуваат дека ова укажува на потреба од подобро толкување на Законот за јавните набавки и воспоставување поефикасни контроли.
Државниот завод за ревизија препорачува ЕСМ да ги зајакне контролите во сите фази – од утврдување на потребите и проценка на вредноста, преку спроведување на тендерите, до следење на реализацијата на договорите. Целта е да се зголемат транспарентноста и конкуренцијата и да се обезбеди јавните средства да се користат поекономично, поефикасно и поефективно.
Наодите сами по себе не значат дека е утврдена кривична одговорност, но покажуваат сериозни слабости во системот на планирање и реализација на набавките во државната енергетска компанија. Особено внимание привлекуваат случаите во кои се плаќале милионски суми за опрема и материјали кои не биле ставени во употреба или останале неискористени.
