Минатата година преку аеродромот „Адем Јашари“ во Приштина, каде што оперираат десетици авиокомпании поминале повеќе од 4,6 милиони патници. Косовскиот пазар сè уште расте, но останува нејасно дали има простор за нова компанија која би се финансирала со јавни пари.
Владата на Косово има намера да формира национална авиокомпанија, но не објави колку ќе чини, кој ќе ја финансира и какви услуги ќе понуди покрај оние што веќе постојат.
Експертите за цивилна авијација предупредуваат дека високите трошоци и меѓународната конкуренција може да ја загрозат одржливоста на таквата компанија. Искуствата од регионот покажуваат дека превозниците со државна поддршка или големи партнери се соочуваат со финансиски тешкотии.
Во Албанија, Ер Албанија ги прекина летовите на крајот на 2025 година, а во мај годинава ја загуби лиценцата за работа.
Во Словенија, „Адрија ервејс“ банкротираше во 2019 година, три години по приватизацијата.
Соочен со овие сигнали, косовскиот премиер Албин Курти најави започнување на процесот за основање авиокомпанија со јавен капитал за време на неговиот нов четиригодишен мандат на чело на Владата.
„Во рамките на мандатот, ќе го започнеме процесот за основање авиокомпанија со јавен капитал, во партнерство со важни актери од воздухопловната индустрија во земјата и во странство“, рече Курти на 13 септември, за време на презентацијата на програмата на Владата во Парламентот.
Тој, исто така, вети инвестиции во образование, обука и сертификација на експерти за цивилно воздухопловство.
Засега не се познати трошоците, моделот на финансирање, можните партнери и очекуваните придобивки од проектот.
Колку би ги чинело даночните обврзници?
Трошоците за основање авиокомпанија зависат од големината на флотата, купувањето или изнајмувањето на воздухоплови, структурата на сопственост и начинот на финансирање. Покрај авионите, новиот оператор мора да обезбеди квалификуван персонал, техничко одржување, безбедносни системи, осигурување и капитал за покривање на оперативните трошоци, пишува косовскиот сервис на Радио Слободна Европа.
Сличен проект предложи и Демократскиот сојуз на Косово (ДСК) во својата програма за парламентарните избори во февруари 2025 година.
ДСК предвидуваше основање компанија со мешана јавно-приватна сопственост, со четири до осум авиони, која би летала главно во земјите каде што живее косовската дијаспора.
Првичната инвестиција се проценува на околу 170 милиони евра, од кои 70 милиони би ги обезбедила Владата, а 100 милиони приватни инвеститори.
Сепак, таа сума беше проценка за моделот предложен од ДСК, а не за проектот на Владата на Курти.
Поранешниот министер за трговија и индустрија Исмет Мулај верува дека трошоците би можеле да бидат значително повисоки.
„Има многу висока цена, повеќе од 500 милиони евра. Но, сè зависи од тоа како владата го замислила тоа, дали ќе ги купи или ќе ги изнајми авионите. Ако се изнајмат, цената е помала, околу 300 до 400 милиони евра. Само еден авион чини од 50 до 80 милиони евра. Тоа е неодржливо за буџетот на земјата“, изјави Муљај за РСЕ.
За споредба, буџетот на Косово за оваа година е околу четири милијарди евра.
Сумите што ги даде Муљај се негова проценка и не се базираат на објавена студија за предложената компанија.
Цената на авионот, исто така, варира во зависност од моделот, возраста и условите за купување или закуп.
Мулај вели дека основањето авиокомпанија е дискутирано и претходно, но додава дека високите трошоци и конкуренцијата го отежнуваат финансискиот одржливост на новиот оператор.
Тој верува дека ова ветување е повеќе политичко отколку економско.
Дали има простор на пазарот за нова компанија?
Меѓународниот аеродром во Приштина „Адем Јашари“ опслужил повеќе од 4,6 милиони патници во текот на 2025 година, што е раст од 13 проценти во споредба со претходната година.
Според податоците на Управата за цивилно воздухопловство на Косово, во тој период биле регистрирани околу 15.000 полетувања. Базел, Цирих и Дизелдорф биле меѓу дестинациите со најголем број патници, главно поради врските на Косово со дијаспората.
На аеродромот во Приштина работат 21 авиокомпанија од различни земји.
Иако овие податоци укажуваат на значителна побарувачка за воздушен сообраќај, тие не се доволни за да се утврди дали пазарот може финансиски да поддржи друга компанија.
Поранешниот директор на Управата за цивилно воздухопловство на Косово, Бујар Ејупи, вели дека косовскиот оператор би се соочил со компании со поголеми флоти, развиени мрежи на дестинации и долгогодишно искуство.
Дали новата компанија би можела да понуди поевтини билети или нови дестинации ќе зависи од побарувачката на патници, конкуренцијата и деловните трошоци, а владата сè уште јавно не презентирала анализа за овие прашања.
Може ли авијацијата да се развива без јавно претпријатие?
Додека Владата има намера да основа авиокомпанија, постојните оператори најавуваат проширување на своите операции во Косово.
Во јули, компанијата „Виз Ер“ објави дека од ноември ќе стационира еден авион на аеродромот во Приштина и ќе отвори три нови рути до Белгија, Германија и Швајцарија.
Според компанијата, ова проширување треба да додаде околу 500.000 седишта годишно на нејзиниот капацитет за летање од Приштина и да создаде 40 директни работни места.
Аеродромот во Приштина, исто така, има програма за стимулации за периодот 2025-2028 година, која нуди стимулации за превозниците кои отвораат нови дестинации, ја зголемуваат фреквенцијата на летови или стационираат авиони на аеродромот.
Друг модел на поддршка на воздушниот транспорт се применува во Европската Унија.
Преку механизам познат како Обврски за јавна услуга (ОЈУ), членките на ЕУ можат да поддржат летови до региони каде што воздушниот транспорт се смета за суштински, но каде што комерцијалните компании не обезбедуваат доволна услуга.
Под одредени услови, државата може да избере авиокомпанија преку тендер и финансиски да ја надомести за обезбедување на услугата, без да мора да основа јавно поседувано друштво.
Сепак, примената на таков модел во Косово би барала посебна правна и економска проценка.
